Behiç Erkin: Demiryollarının Babası

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunda pek çok kahraman rol oynamıştır. Bunlardan biri de "Demiryollarının Babası" olarak bilinen Behiç Erkin'dir. Türkiye'de modern demiryollarının kurulmasına öncülük eden Erkin, Kurtuluş Savaşı’ndan Cumhuriyet’in ilk yıllarına kadar ülkenin kalkınmasına büyük katkılar sağlamış, İkinci Dünya Savaşı sırasındaki büyükelçilik görevi boyunca da binlerce insanın hayatını kurtarmıştır.

Behiç Erkin Kimdir?

1876 yılında İstanbul’da doğan Behiç Erkin, Harp Akademisi'nden mezun olduktan sonra Osmanlı Devleti’nde çeşitli görevlerde bulundu. Mustafa Kemal Atatürk’ün kendisine demiryollarının yönetimini devrederken söylediği, "Siz şimendiferlerle cephelere askerleri sevk edin ki, ben de cephelerde muvaffak olabileyim " sözünü bir misyon olarak kabul etti ve demiryolu taşımacılığı konusunda uzmanlaştı. 

Atatürk ile Olan Samimiyeti

Behiç Erkin ile Mustafa Kemal Atatürk’ün dostluğu 1907 yılına dayanır. Selanik’teki 3. Ordu Karargâhı'nda başlayan bu dostluk, zamanla derin bir güven ilişkisine dönüştü. 1908 yılında Selanik'teki Sedes Çiftliği'nde yapılan askerî manevralar sırasında birbirlerinin askerî kabiliyetine ve disiplinine şahit oldular. Bu ortak askeri vizyon, Çanakkale Cephesi'nde de omuz omuza hareket etmelerinin zeminini hazırladı.

Kurtuluş Savaşı ve Çanakkale Cephesi sırasında Anadolu'daki demiryolu ağının etkin bir şekilde kullanılmasını sağlayarak Türk ordusuna çok büyük bir lojistik destek sağladı ve zaferin kazanılmasında önemli rol oynadı. Çanakkale’de sergilediği bu lojistik dehası, cephe komutanı Mareşal Liman von Sanders’in takdirini kazanmış ve Sanders'in bizzat Alman imparatoruna başvurusu üzerine Behiç Bey, 1. dereceden Demir Haç Madalyası ile ödüllendirilmiştir. Aynı dönemde bu nişanı alan bir diğer Türk komutan ise Mustafa Kemal Atatürk'tür. Millî Mücadele yıllarında ise demiryollarında saat gibi işleyen bir "askeri tren" disiplini kurarak, trenlerin savaş koşullarında bile bir dakika gecikmeden cepheye mühimmat ulaştırmasını sağlamıştır. Savaşlarda gösterdiği bu her şart altında bağımsız, kararlı ve doğru hareket edebilme yeteneğinden ötürü, kendisine "her şart altında müstakil fikirli" anlamına gelen "Erkin" soyadı bizzat Mustafa Kemal Atatürk tarafından verilmiştir.

Cumhuriyet’in 10. yılı için yazılan Onuncu Yıl Marşı’ndaki "Bir baca yükseliyor durmadan her yamaçtan" dizesi, bizzat Atatürk’ün emriyle Behiç Bey’in demiryolu başarılarına ithafen, "Demir ağlarla ördük anayurdu dört baştan" şeklinde değiştirilmiştir.

Türk Demiryollarına Katkıları 

Cumhuriyet kurulduktan sonra Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları’nın başına geçen Erkin, bu ağı bir ulaşım yöntemi olmaktan çıkarıp ülkenin kalkınmasında stratejik bir ekonomik hamleye dönüştürdü. Behiç Erkin’in liderliğinde yeni demiryolu hatları planlandı, mevcut hatlar modernize edildi. Anadolu’nun farklı bölgeleri birbirine bağlanırken ticaret, sanayi ve tarım da önemli ölçüde gelişme gösterdi. Cumhuriyet’in ilk yıllarında yabancı şirketlerin elinde bulunan demiryollarını millileştirerek Türkiye Cumhuriyeti bünyesine kattı. Bununla da yetinmeyerek Devlet Demiryolları Umum Müdürlüğü’nü kurdu ve böylece ülkenin demiryolu lojistiğini tek bir çatı altında birleştirip bugünkü TCDD’nin temellerini attı.

İkinci Dünya Savaşı’ndaki Diplomatik Rolü

31 Ağustos 1939 tarihinde Paris Büyükelçiliği görevine atanan Erkin, Fransa'nın Nazi işgali altında olduğu dönemde büyük bir insanlık diplomasisine imza attı. Yahudi kökenli Türk vatandaşlarına ve onların yakınlarına Türk pasaportu ve vatandaşlık belgeleri dağıtarak kaynaklara göre yaklaşık 20.000 insanın toplama kamplarına gönderilmesini önledi ve hayatlarını kurtardı. Aynı zamanda savaş yıllarında Türkiye’nin hassas denge politikasının korunmasında da aktif bir diplomatik çaba gösterdi.

Behiç Erkin’in Mirası

Bugün Türkiye'nin dört bir yanına uzanan demiryolu ağı, Cumhuriyet'in ilk yıllarında atılan adımların bir sonucudur. Bu altyapının oluşmasında Behiç Erkin'in vizyonu ve çalışmaları önemli bir yer tutar. Günümüzde adı geniş kitlelerce çok sık duyulmasa da Türkiye Cumhuriyeti’nin en önemli kurucu mimarlarından biridir, Türkiye'nin ulaşım tarihinde bıraktığı iz hâlâ yaşamaktadır. Vatanına yaptığı katkılarla adını tarihe yazdıran Erkin, vasiyeti üzerine İzmir-İstanbul-Ankara demiryolu hatlarının kesiştiği Eskişehir (Enveriye) istasyonundaki üçgen alana defnedilmiştir.

Kaynakça:

Anadolu Üniversitesi. (2012, 10 Mayıs). Demir yollarının babası “Behiç Erkin”. E-Gazete. https://egazete.anadolu.edu.tr/kampus/29072/demir-yollarinin-babasi-behic-erkin 

Aytepe, O. (2021, 5 Ocak). Behiç Erkin (1876–1961). Atatürk Ansiklopedisi. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/705/Behi%C3%A7-Erkin-(1876--1961) 

Dinç, D. (2009). Behiç Erkin ve devlet demiryollarının kuruluşu (Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi, Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü). 

-