TÜRKÇÜLÜĞÜN TARİHİNİ KOMPLO TEORİLERİYLE AÇIKLAYAMAZSINIZ

Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil’in “Osmanlı ve Türklük” ile “Türklük ve Türkçülük!” başlıklı yazılarına cevap

Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil’in Türkçülük ve Osmanlı üzerine kaleme aldığı yazılarda dikkat çeken temel yaklaşım, Türk milliyetçiliğini tarihsel gelişimi ve düşünsel kaynakları üzerinden değerlendirmek yerine, onu birtakım kişi ve çevreler üzerinden açıklamaya çalışmasıdır. Yabancı Türkologların çalışmalarından yararlanılmasını yabancı yönlendirmesinin kanıtı gibi sunması, Moiz Kohen’in Yahudi kökenini Türkçülük tartışmasının merkezine yerleştirmesi ve Osmanlı Devleti'ne yönelik eleştirileri Osmanlı düşmanlığı olarak nitelendirmesi bu yaklaşımın başlıca örnekleridir.

Bu yazılarda birbirinden farklı iki temel suçlama öne çıkmaktadır: Türkçülüğün yabancıların, özellikle de Yahudi çevrelerin etkisiyle ortaya çıkmış bir hareket olduğu; Türkçülerin, Jön Türklerin, İttihat ve Terakki'nin ve Cumhuriyet'i kuran kadronun ise Osmanlı Devleti'ne karşı hareket ederek imparatorluğun yıkılışına yol açtığı. Her iki iddia da tarihsel sürecin belirli bölümlerini seçerek onları ideolojik bir anlatıya yerleştirmektedir.

Oysa bir düşünce hareketinin tarihini birkaç isim üzerinden, hele kişilerin etnik ve dinî kökenlerinden hareketle açıklayamazsınız. Aynı şekilde bir devletin tarihsel mirasını sahiplenmek, o devletin bütün politikalarını ve yönetim biçimini eleştiriden muaf tutmayı gerektirmez. Türkçülüğün tarihini de Osmanlı'nın son dönemini de anlamak için tarihsel şartlara, düşünsel birikime ve dönemin siyasi gerçeklerine bakmak gerekir.

Türklük bilinci başka, modern Türkçülük başka

Türkçülük tartışmalarında öncelikle yapılması gereken, Türklük bilinci ile modern anlamda Türk milliyetçiliğini birbirinden ayırmaktır. Bunlar aynı tarihsel dönemin ürünü değildir. Türklerin kendi kimliklerinin, dillerinin ve tarihsel aidiyetlerinin farkında olmaları, modern milliyetçilik ideolojisinin ortaya çıkışından çok daha eskidir.

Orhun Yazıtları'nda “Türk budun” ifadesinin kullanılması, Kaşgarlı Mahmud'un Dîvânu Lugâti't-Türk adlı eserinde Türk dilini ve topluluğunu savunması, Ali Şîr Nevâî'nin Muhakemetü'l-Lugateyn'de Türkçenin imkânlarını ve Farsça karşısındaki gücünü ortaya koyması, farklı dönemlerdeki Türk kimliği ve dil bilincinin önemli örnekleridir. Bu eserleri XIX. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan modern Türkçülük hareketiyle özdeşleştirmek mümkün değildir. Ancak Türklerin tarih boyunca kendi dillerine, kültürlerine ve topluluk kimliklerine ilişkin bir bilince sahip olduklarını gösterirler. (Oba, 1995, s. 12–14; Ülken, 1994, s. 83–85.)

Modern Türk milliyetçiliği ise milliyetçilik düşüncesinin dünyada yaygınlaştığı, imparatorlukların çözülmeye başladığı, ulusal egemenlik ve vatandaşlık kavramlarının siyasetin merkezine yerleştiği modern dönemin ürünüdür. Dolayısıyla 14. yüzyılda bugünkü anlamıyla Türkçülük siyaseti yürütülmemiş olmasından, Türklerin Türklük şuurundan yoksun oldukları sonucunu çıkarmak açık bir tarih yanılgısıdır.

Türkler kendi dönemlerinin şartlarına, siyasal düzenine ve toplumsal yapısına uygun biçimde Türklüklerini yaşamış, korumuş ve ifade etmişlerdir. Tarihteki Türk devletlerinin fethettikleri topraklarda yaşayan toplulukları zorunlu olarak Türkleştirmemiş olmaları da bu gerçeği değiştirmez. Orta Çağ imparatorluklarının siyasal ve toplumsal düzenini modern ulus-devletlerin kimlik politikalarıyla ölçmek, geçmişi bugünün kavramlarıyla yargılamaktır.

Asıl mesele, Türklerin geçmişte modern milliyetçilik programı uygulayıp uygulamadıkları değil, kendi tarihsel kimliklerinin farkında olup olmadıklarıdır. Bu ikisini birbirine karıştırarak Türkçülüğün tarihini yalnızca modern döneme sıkıştırmak, Türk tarihinin önemli bir bölümünü açıklamasız bırakır.

İslam medeniyetinin gelişiminde Türklerin yeri

Türklerin İslamiyet'i kabul etmeleri, Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. İslam, Türklerin siyasi ve toplumsal hayatını, kültürünü ve medeniyet anlayışını derinden etkilemiştir. Fakat Türklerin İslam medeniyetiyle ilişkisi yalnızca bu medeniyetin bir parçası hâline gelmekten ibaret değildir. Türk devletleri, İslam dünyasının siyasi ve askerî bakımdan büyük çalkantılar yaşadığı dönemlerde düzenin yeniden tesis edilmesinde ve İslam dünyasının varlığını sürdürmesinde belirleyici roller üstlenmişlerdir.

Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşuyla birlikte Türk hanedanları, İslam dünyasının siyasi düzeninde güçlü bir merkez oluşturdu. Selçuklular, Abbâsî hilafetini himaye ederek İslam dünyasında siyasi otoritenin yeniden güçlenmesine katkıda bulundular. Anadolu'da Türkiye Selçukluları, Haçlı seferleri karşısında uzun yıllar süren askerî mücadeleler yürüttüler. Daha sonraki yüzyıllarda Memlükler, Moğol ilerleyişinin önünü kesen en önemli askerî güçlerden biri oldu. 1260 yılında Aynicâlût'ta Moğol ordusunun durdurulması, İslam dünyasının siyasi ve askerî tarihi bakımından son derece önemli bir dönüm noktasıydı. Memlük ordusundaki Kıpçak kökenli askerî kadroların bu mücadeledeki rolü de dikkat çekiciydi. (Altan, 2020; Halperin, 2000, s. 229–245.)

Türklerin katkısı askerî ve siyasi alandaki bu başarılarla sınırlı değildi. Büyük Selçuklu veziri Nizâmülmülk'ün öncülüğünde kurulan Nizâmiye medreseleri, İslam düşünce tarihinde önemli bir kurumsal dönüşümü temsil ediyordu. Bu kurumlar, devletin ihtiyaç duyduğu ilim ve yönetim kadrolarını yetiştirmenin yanı sıra, İslam düşüncesinin ana akım ve ortodoks yapısını güçlendirmeyi amaçlıyordu. Özellikle Batıni ve Fâtımî-İsmailî hareketlerin siyasi ve dinî nüfuzunun arttığı bir dönemde, bu hareketlerin İslam dünyasında meydana getirdiği düşünsel ve siyasi parçalanmaya karşı daha bütünlüklü bir dinî ve ilmî zeminin korunmasına hizmet ediyordu. (Özaydın, 2007.)

Burada mesele, dar anlamda bir mezhep mücadelesinden ibaret değildi. İslam dünyasının siyasi otorite ve düşünsel bütünlük bakımından ciddi sınamalarla karşı karşıya olduğu bir dönemde, ortak bir dinî ve ilmî zemini korumak, eğitim kurumları aracılığıyla güçlendirmek ve medeniyetin kurumsal devamlılığını sağlamak söz konusuydu. Türk devletleri, bu bakımdan İslam dünyasının yalnızca askerî savunmasında değil, düşünsel ve kurumsal varlığının sürdürülmesinde de önemli bir sorumluluk üstlendiler.

İslam'ın Türklerin tarihini ve medeniyetini şekillendirdiği bir gerçektir. Ancak Türklerin de İslam medeniyetinin siyasi, askerî ve kurumsal gelişimine yaptıkları katkılar ortadadır. Bu tarihsel karşılıklılığı görmezden gelerek Türk kimliğini ve Türklerin tarihsel birikimini küçümsemek, geçmişi eksik ve tek taraflı değerlendirmektir. İslam'ı savunmak için Türklüğü küçümsemeye, Türklüğü savunmak için İslam'ı reddetmeye gerek yoktur.

Osmanlı aydını, Türk kimliği ve devletin bekası

Osmanlı döneminde Türk kimliğine ve Türk diline duyulan ilgi, modern Türkçülük hareketinin örgütlü bir siyasi programa dönüşmesinden önce de vardı. Ali Suavi, Süleyman Paşa, Namık Kemal ve Ahmed Cevdet Paşa gibi isimlerin düşüncelerinde, eserlerinde ve çalışmalarında bu ilginin farklı izlerini görmek mümkündür. Ancak bu isimleri bugünkü anlamıyla örgütlü Türkçü hareketin mensupları olarak değerlendirmek doğru olmaz. Onlar, kendi dönemlerinin siyasi ve toplumsal şartları içinde Osmanlı Devleti'ne bağlılıklarını korurken Türk kimliğine, Türk diline ve tarihine de ilgi duyan; sonraki Türkçülük düşüncesinin oluşmasına katkıda bulunan aydınlardı.

Yeni Osmanlılar üzerine değerlendirmesinde Hilmi Ziya Ülken, Namık Kemal ve arkadaşlarının Türk olduklarının şuurunda olmalarına rağmen Osmanlıcı bir siyasi anlayış taşıdıklarını belirtir. Bu tespit, dönemin aydınlarının Osmanlı kimliği ile Türk kimliğini birbirinin karşısına koymadıklarını göstermesi bakımından önemlidir. (Ülken, 1994, s. 76–77.)

Dönemin kimlik anlayışını özetleyen “Din cihetiyle İslam, heyet-i içtimaiyemiz cihetiyle Osmanlı, kavmiyet cihetiyle Türküz” ifadesi de bu çok katmanlı aidiyeti anlatır. Burada Müslümanlık, Osmanlılık ve Türklük birbirini dışlayan kimlikler değildir. Bir insan dinî bakımdan Müslüman, siyasi ve toplumsal bakımdan Osmanlı, kavmiyet bakımından Türk olabilir. Bu aidiyetler aynı tarihsel gerçekliğin farklı boyutlarıdır. (Öğün, 2000, s. 114.)

Bu aydınların önemli bir bölümünün önceliği, Osmanlı Devleti'nin bağımsızlığını, toprak bütünlüğünü ve siyasi varlığını korumaktı. Türk kimliğine duydukları ilgi, çoğu zaman bu önceliğin gerisinde kalıyordu. Yusuf Akçura'nın da belirttiği üzere, Osmanlı Türkleri için Türk milliyetçiliğinin siyasi amacı başlangıçta her şeyden önce Osmanlı İmparatorluğu'nun bağımsızlığını koruma çabasıyla iç içeydi. Osmanlı Devleti'nin bütünlüğünü korumak isteyen aydınlar, milliyetçi fikirlerle tanıştıktan sonra da uzun süre bir Osmanlı vatanseveri olarak hareket ettiler. (Oba, 1995, s. 193, 239–241.)

Modern Türkçülüğün Osmanlı'da görece geç gelişmesinin sebeplerinden biri budur. Bunun yanında, milliyetçilik düşüncesinin güçlü bir toplumsal tabana kavuşmasını sağlayacak bağımsız ekonomik ve toplumsal sınıfların yeterince gelişmemiş olması da dikkate alınmalıdır. Osmanlı'da Türk burjuvazisinin güçlü ve özerk bir sınıf olarak ortaya çıkamaması, merkezi devletin toplumsal ve ekonomik hayat üzerindeki ağırlığı ve bağımsız sivil kurumların sınırlı gelişimi, Türk milliyetçiliğinin toplumsal zeminini de etkiledi. Bu nedenle Türkçülük, Batı Avrupa örneklerinde olduğu gibi güçlü bir burjuvazinin öncülük ettiği hareket olarak değil, büyük ölçüde asker, bürokrat ve aydın kadrolar içinde gelişti. (Oba, 1995, s. 31–48, 239–241.)

Dolayısıyla Türkçülüğün modern bir siyasi düşünce olarak geç ortaya çıkışını, Türklerin tarihsel kimlik bilincinin zayıflığıyla açıklayamayız. Burada belirleyici olan Osmanlı siyasi düzeninin özellikleri, devletin bekası kaygısı, ekonomik ve toplumsal yapı ile değişen uluslararası şartlardır.

Bilimsel etki başka, yabancı yönlendirmesi başka

Şimşirgil'in Türkçülük düşüncesinin yabancı araştırmacıların eserlerinden beslendiğini vurgulaması, tek başına Türk milliyetçiliği aleyhine bir kanıt değildir. Türk dili, tarihi ve kültürü üzerine çalışan Avrupalı araştırmacıların eserlerinden Türk aydınlarının yararlanmış olması son derece doğaldır. Abel Rémusat, de Guignes, Klaproth ve Arthur Lumley Davids gibi araştırmacıların çalışmaları, Türk dili ve tarihi üzerine modern bilimsel literatürün oluşumunda önemli bir yere sahiptir.

Hilmi Ziya Ülken'in aktardığı üzere Ali Suavi, Türk dili üzerine çalışmalarında hem Ali Şîr Nevâî'nin Muhakemetü'l-Lugateyn adlı eserinden hem de Abel Rémusat, de Guignes, Klaproth ve Arthur Lumley Davids gibi araştırmacıların eserlerinden yararlanmıştır. Bu, Ali Suavi'nin Türk dili ve tarihi üzerine yürüttüğü çalışmaların bilimsel kaynaklarla beslendiğini gösterir. Yabancı araştırmacıların eserlerini okumak, onların siyasi veya ideolojik yönlendirmesi altında hareket etmek anlamına gelmez. (Ülken, 1994, s. 83–85.)

Yusuf Akçura'nın 1911 yılında Türk Yurdu'nda dile getirdiği şu tespit, bu tartışmanın doğru anlaşılması bakımından özellikle önemlidir:

“Vatan ve milliyet idealini biz mekteplerimizden değil, tesadüfen elimize geçen ecnebi kitaplardan yahut etrafımızda, içimizde yaşayan yabancı milletlerin faaliyetlerinden öğrendik.”

Akçura'nın bu sözleri, Türk kimliğinin yabancılar tarafından yaratıldığının itirafı değildir. Burada eleştirilen, Osmanlı eğitim sisteminin Türk tarihine, Türk diline ve millî kimliğe yeterince yer vermemesi; Türk aydınlarının kendi tarihleri ve modern milliyetçilik düşüncesi üzerine sistemli bilgiye yabancı kaynaklardan ulaşmak zorunda kalmasıdır. Bu sözlerin anlamı, Türk milliyetçiliğinin dışarıdan yönetildiği değil, Osmanlı eğitim sisteminin kendi toplumunun tarihsel ve kültürel birikimini yeni kuşaklara aktarmakta yetersiz kaldığıdır. (Akçura, 1911, yıl 1, sayı 16, s. 488; Uçar, 2009, s. 7.)

Bir düşüncenin gelişiminde başka toplumların bilimsel çalışmalarından yararlanılması, o düşüncenin dışarıdan yönetildiği anlamına gelmez. Bilimsel bilgi alışverişi ile siyasi yönlendirme arasında açık bir fark vardır. Birincisi bilginin ve düşüncenin gelişmesinin doğal yoludur. İkincisi ise somut kanıtlarla ortaya konulması gereken bir iddiadır.

Nitekim aynı yaklaşımı İslam düşüncesi üzerinden de değerlendirebiliriz. İslam düşüncesi üzerine çalışan, bu alanda önemli eserler veren çok sayıda Batılı araştırmacı ve düşünür bulunmaktadır. Müslüman düşünürlerin bu çalışmalardan yararlanması, İslam düşüncesinin yabancıların yönlendirmesiyle geliştiği anlamına mı gelir? Elbette hayır. Bir düşünce geleneğinin başka ülkelerdeki araştırmacılar tarafından incelenmesi, o geleneğin dışarıdan yönetildiğini göstermez. Türkçülük söz konusu olduğunda da bilimsel bilgi alışverişini yabancı yönlendirmesi olarak sunmak aynı ölçüde temelsizdir.

Türkçülüğün düşünsel kaynakları da birkaç yabancı araştırmacının eserlerinden ibaret değildir. İsmail Gaspıralı'nın eğitim ve dil alanındaki çalışmaları, Yusuf Akçura'nın siyasi ve teorik değerlendirmeleri, Ziya Gökalp'in sosyolojik yaklaşımı, Hüseyinzade Ali'nin fikirleri ve daha önceki Osmanlı aydınlarının Türk dili ve tarihi üzerine çalışmaları bu birikimin farklı halkalarını oluşturur. Gaspıralı'nın Tercüman gazetesi ve “Dilde, fikirde, işte birlik” anlayışı, Rusya Türkleri arasında millî bilincin gelişmesinde önemli rol oynamıştır. (Devlet, 2011, s. 45–54, 73–107; Oba, 1995, s. 141–174.)

Yabancı Türkologların eserlerinden yararlanılmış olmasını Türkçülüğün yabancıların projesi olduğunun kanıtı gibi sunmak, bilimsel bilgi üretimiyle siyasi kontrolü birbirine karıştırmaktır. Böyle bir iddia tarihsel bir açıklama değil, kanıtlanması gereken bir komplo varsayımıdır.

Moiz Kohen'in kimliği üzerinden Türkçülüğü mahkûm etmek

Türk milliyetçiliğinin yabancıların yönlendirdiği bir hareket olduğu iddiasının en dikkat çekici dayanaklarından biri, Moiz Kohen'in, yani Tekin Alp'in Yahudi kökeninin özellikle öne çıkarılmasıdır. Burada tartışılması gereken Moiz Kohen'in kimliğinden çok, bu kimliğin Türkçülük hareketinin mahiyetini açıklayan temel unsur gibi sunulmasıdır. (Kılıç, 2019.)

Moiz Kohen, Türkçülüğün düşünsel temellerini oluşturan, doğuşuna yön veren veya gelişimini belirleyen kurucu isimlerden biri değildir. Türk milliyetçiliğinin fikrî birikimi onun faaliyetlerinden çok daha geniş ve eskidir. Gaspıralı İsmail'den Yusuf Akçura'ya, Ziya Gökalp'ten Hüseyinzade Ali'ye, Ali Suavi ve Süleyman Paşa gibi daha erken dönem aydınlarına uzanan geniş bir düşünce çizgisi vardır. Moiz Kohen'i bu tarihsel birikimin merkezine yerleştirmek, bir kişinin rolünü ölçüsüz biçimde büyüterek bütün bir düşünce hareketini onun kimliği üzerinden açıklamaya çalışmaktır.

Bir kişinin bir siyasi veya düşünsel harekete katılması, o hareketin kurucusu ya da yöneticisi olduğu anlamına gelmez. Hele kişinin Yahudi kökenini öne çıkararak Türkçülüğü Yahudilikle ilişkilendirmek, tarihsel açıklama değil, kimlik üzerinden itibarsızlaştırma yöntemidir.

Bu yaklaşım, bazı siyasal İslamcı çevrelerin polemik dilinde sıkça başvurduğu bir yöntemi hatırlatmaktadır: Karşıt görülen bir kişiyi, aileyi veya siyasi hareketi Yahudilikle ilişkilendirmek; ardından bu ilişkiyi bir suçlama unsuruna dönüştürerek karşı tarafı gayrimeşru göstermek ve kendi ideolojik konumuna meşruiyet kazandırmak. Böylece fikirler, düşünsel kaynakları ve tarihsel gelişimleri üzerinden tartışılmak yerine, kişilerin etnik ve dinî kökenleri üzerinden mahkûm edilmeye çalışılır.

Moiz Kohen'in Yahudi kökenini Türkçülüğün mahiyetini açıklayan temel unsur gibi sunmak da bu yöntemin bir örneğidir. Burada Türk milliyetçiliğinin tarihsel gelişimini anlamaya yönelik bir çaba değil, onun kökenine şaibe düşürme çabası vardır. Bir düşünce hareketinin tarihini, o harekete katılmış bir kişinin etnik veya dinî kimliğinden hareketle açıklamaya çalışmak tarihçilik değil, siyasi itibarsızlaştırmadır.

Üstelik Türkçülük, Türk milliyetçiliği, kendi içinde farklı fikir ve yönelimleri barındıran geniş bir düşünce alanıdır. Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura'nın kültür, millet ve siyasi birlik üzerine geliştirdikleri yaklaşımlar ile sonraki dönemlerde ırkî temayülleri daha belirgin ve militarist yönü daha baskın hâle gelen bazı Turancı yorumlar birbirinden ayrılmalıdır. (Öğün, 2000, s. 135–141.) Bunun yanında, Anadoluculuk hareketi de Türk milliyetçiliği düşünce dünyası içindeki farklı damarlardan biridir. Bu yaklaşım, millî aidiyeti ve vatan fikrini Anadolu coğrafyası üzerinden tanımlar; siyasi ve kültürel ufkunu öncelikle Türkiye toprakları ve bu toprakların tarihî birikimi etrafında şekillendirir. Dolayısıyla Türk milliyetçiliği, Türk dünyasıyla kültürel ve siyasi birlik fikrini öne çıkaran yaklaşımlardan Anadolu merkezli vatan anlayışına kadar uzanan geniş bir yelpazeye sahiptir. Farklı dönem ve yönelimleri birbirine karıştırmak ya da bu düşünce birikimini tek bir kalıba indirgemek doğru değildir. (Ülken, 1994, s. 486.)

Osmanlı'yı eleştirmek Osmanlı düşmanlığı değildir

Şimşirgil'in yazılarındaki temel sorunlardan biri, Türkçülerin Osmanlı'ya yönelik iki farklı eleştiri alanını tek bir başlık altında, Osmanlı düşmanlığı olarak göstermesidir. Oysa bu eleştirilerden biri Osmanlı Devleti'nin yapısına, yönetim anlayışına ve çağdaşlaşma ihtiyacına; diğeri ise Osmanlı'nın Türklüğe, Türk kimliğine ve Türklerin yaşadığı coğrafyalara yaklaşımına ilişkindir. Bunlar birbirinden farklı meselelerdir; her birinin tarihsel bağlamında değerlendirilmesi gerekir.

Türkçülerin ve dönemin yenilikçi aydınlarının Osmanlı'ya yönelik eleştirileri yalnızca padişahların veya sadrazamların yönetim tarzıyla sınırlı değildi. Eleştirilen, aynı zamanda Osmanlı Devleti'nin mutlakiyetçi yönetim anlayışı, kurumsal yapısı ve değişen dünyanın ihtiyaçlarına cevap vermekte yetersiz kalan askerî, mali ve idari düzeniydi. Meşrutiyet, anayasal yönetim, kurumsal yenilenme ve çağdaşlaşma talepleri bu arayışın temel parçalarıydı.

Bu eleştirilerin hangi tarihsel şartlarda ortaya çıktığını görmek için XIX. yüzyıl Osmanlısının durumuna bakmak yeterlidir. Osmanlı Devleti bu dönemde yalnızca çağın değişen siyasi ve ekonomik şartlarına uyum sağlamaya çalışan bir imparatorluk değildi; kendi toprak bütünlüğünü ve egemenliğini korumakta da büyük güçlükler yaşıyordu.

Kendi valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın ordusu karşısında toprak bütünlüğünü kendi askerî gücüyle koruyamayan Osmanlı Devleti, 1832'de Konya'da ağır bir yenilgiye uğradı. Mısır kuvvetleri İstanbul'u tehdit edecek kadar ilerlediğinde Osmanlı yönetimi Rusya'nın askerî yardımına başvurmak zorunda kaldı. Bir imparatorluğun kendi valisinin ordusunu durdurabilmek için yabancı bir devletin askerî müdahalesine ihtiyaç duyması, içinde bulunduğu güç kaybını açıkça gösteriyordu. (Döner, 2023.)

1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması ise Osmanlı'nın ekonomik egemenliğini aşındıran sürecin önemli dönüm noktalarından biri oldu. Antlaşmayla Osmanlı topraklarında uygulanan ihracat yasakları kaldırıldı, devlet tekelleri tasfiye edildi ve İngiliz tüccarlar Osmanlı pazarında geniş ticari ayrıcalıklar elde etti. Ardından benzer ticaret antlaşmaları diğer Avrupa devletleriyle de imzalandı. Osmanlı'nın kendi gümrük politikalarını belirleme ve yerli üreticisini koruma imkânı daraldı. Avrupa sanayisinin malları için Osmanlı pazarı daha açık hâle gelirken, yerli üreticiler koruyucu mekanizmalarını kaybetti. Osmanlı ekonomisi, Avrupa'nın ticari çıkarları lehine işleyen, Osmanlı üreticisinin rekabet imkânlarını zayıflatan ve dışa bağımlılığı derinleştiren bir ticaret düzeninin içine girdi. (Kütükoğlu, 1992, s. 38–40.)

Bu ekonomik bağımlılık daha sonraki yıllarda dış borçlanmayla derinleşti. Kırım Savaşı sırasında 1854'te başlayan dış borçlanma süreci hızla büyüdü. Osmanlı Devleti 1875'te borç ödemelerini durdurdu; 1881'de Düyun-u Umumiye'nin kurulmasıyla devlet gelirlerinin önemli bir bölümü yabancı alacaklıların denetimine girdi. Bu, mali egemenliğin ne ölçüde daraldığının somut göstergesiydi. (Eldem, 2005, s. 431–445.)

Böyle bir tarihsel tabloyu görmezden gelerek Jön Türkleri, İttihat ve Terakki'yi ve Cumhuriyet'i kuran kadroyu, sanki güçlü ve bütünlüğünü koruyan bir devleti dışarıdan gelen telkinlerle yıkmış gibi göstermek, tarihin tersinden okunmasıdır. Osmanlı Devleti, bu kadrolar ortaya çıktığında zaten askerî yenilgiler, toprak kayıpları, ekonomik bağımlılık ve yabancı müdahalelerle egemenliği aşınmış bir imparatorluktu.

Jön Türklerin ve İttihat ve Terakki'nin meşrutiyet, anayasal yönetim ve kurumsal yenilenme arayışlarını; Cumhuriyet'i kuran kadronun millî egemenliğe dayalı yeni bir devlet kurmasını Osmanlı düşmanlığıyla açıklamak, hem dönemin tarihsel koşullarını hem de bu hareketlerin siyasi hedeflerini çarpıtmaktır. Osmanlı Devleti'nin varlığını sürdürebilmesi için değişmesi, güçlenmesi ve çağdaşlaşması gerektiğini savunmak, onun yıkılmasını istemek değil, yaşatılmasını istemektir.

Dünya değişiyordu. Hanedan egemenliğine dayanan imparatorluk düzenleri sarsılıyor; milliyetçilik, vatandaşlık, anayasal yönetim ve ulusal egemenlik düşünceleri güç kazanıyordu. Osmanlı Devleti de bu dönüşümün dışında kalamadı. Tanzimat'tan Meşrutiyet'e uzanan reform arayışlarının önemli amaçlarından biri imparatorluğun siyasi bütünlüğünü korumaktı. Jön Türklerin ve İttihat ve Terakki'nin meşrutiyet ve anayasal yönetim talepleri de bu tarihsel arayışın içinde doğdu. Cumhuriyet'i kuran kadrolar ise işgallerin ve Millî Mücadele'nin ardından hanedan egemenliğinin yerine millî egemenliği esas alan yeni bir siyasi düzen kurdular.

Bu süreci Osmanlı düşmanlığı olarak nitelendirmek, Osmanlı'nın neden değişmek zorunda kaldığını açıklamaktan kaçınmaktır. Bir devletin yaşaması için siyasi ve kurumsal yapısını yenilemesi gerektiğini söylemek, o devlete düşmanlık değildir. Tam tersine, mevcut yapının sürdürülemez hâle geldiğini görenlerin değişim talebidir.

Türkçülerin Osmanlı'ya yönelik ikinci eleştiri alanı, devletin Türklüğe ve Türklerin yaşadığı coğrafyalara yaklaşımıyla ilgilidir. Burada tartışılan mesele, Osmanlı'nın bir imparatorluk olarak farklı dinî ve etnik toplulukları bünyesinde barındırması değildir. Bir imparatorluğun modern ulus-devletler gibi tek bir millî kimliği merkeze alan politikalar izlememesi, tarihsel yapısının doğal sonucudur. Ancak bu gerçek, Osmanlı'nın Türk kimliğine, Türk diline, Anadolu'nun gelişmesine ve Türk nüfusun eğitim imkânlarına yönelik politikalarının sorgulanmasını engellemez.

Türkçülerin üzerinde durduğu konular arasında Anadolu'nun imarı ve ekonomik gelişimi, Türklerin yaşadığı bölgelerde eğitim imkânlarının yaygınlaştırılması, Türk tarihinin ve Türk kimliğinin eğitimde yeterince yer bulmaması, Türk dilinin ve kültürünün geliştirilmesi gibi meseleler bulunuyordu. Bunlar, Osmanlı Devleti'nin varlığına karşı çıkmak değil, devletin kuruluşunda ve gelişiminde merkezi rol oynayan Türk topluluklarının tarihsel, ekonomik ve kültürel birikiminin yeterince değerlendirilmediğini düşünerek eleştiri getirmekti.

Osmanlı yönetici kadrolarının oluşumunda devşirme ve kul sistemi önemli bir yere sahipti. Bunun yanında Türk kökenli paşalar, devlet adamları, âyanlar ve askerler de Osmanlı yönetiminde ve toplumunda önemli görevler üstlendiler. Fakat bu isimlerin varlığını sıralamak, Türkçülerin eleştirilerini cevaplamaz. Çünkü mesele yalnızca devletin üst kademelerinde hangi kökenden insanların bulunduğu değildir. Anadolu'nun hangi ölçüde imar edildiği, Türk nüfusun eğitim ihtiyaçlarının nasıl karşılandığı, Türk tarih ve dil bilincinin eğitim politikalarında ne kadar yer tuttuğu ve devletin farklı bölgelerdeki kalkınma imkânlarını nasıl değerlendirdiği de tartışmanın konusudur.

Osmanlı yönetiminde Türk kökenli paşaların ve devlet adamlarının bulunmuş olması, bu alanlardaki eksiklikleri ortadan kaldırmaz. Birkaç devlet adamının kökenini sıralamak, Anadolu'nun hangi ölçüde kalkındırıldığını veya eğitim politikalarının hangi ihtiyaçlara cevap verdiğini açıklamaz. Devlet kadrolarının etnik kökeni ile devletin izlediği toplumsal ve kültürel politikaların yeterliliği iki ayrı tartışmadır.

Türkçülerin bu eleştirilerini, Osmanlı Devleti'ni baştan sona Türk karşıtı ilan etmek gibi sunmak da doğru değildir. Burada yapılan, belirli dönemlerde ve alanlarda ortaya çıkan eksiklikleri sorgulamaktır. Osmanlı'nın çok unsurlu bir imparatorluk olması, bu eleştirileri geçersiz kılmaz. Bir imparatorluğun bütünlüğünü koruma arayışı ile bünyesindeki Türk toplumunun dil, tarih, eğitim ve ekonomik gelişim ihtiyaçları arasında gerilimler ortaya çıkabilir. Bu gerilimleri tartışmak Osmanlı düşmanlığı değildir.

Şimşirgil'in yaptığı ise Türkçülerin iki ayrı eleştiri alanını tek bir Osmanlı düşmanlığı suçlamasına indirgemektir. Oysa Osmanlı Devleti'nin değişmesini ve çağdaşlaşmasını istemek de Osmanlı'nın Türklüğe yönelik politikalarını eleştirmek de Osmanlı düşmanlığı değildir. Bu iki farklı eleştiriyi tek bir suçlamaya indirgemek, tarihsel gerçekleri tartışmak yerine onları örtbas etmektir.

Tarihi kimlik suçlamalarıyla açıklayamazsınız

Türkçülüğün ortaya çıkışını yabancı araştırmacıların etkisine, gelişimini Moiz Kohen'in Yahudi kökenine, Osmanlı'nın çözülüşünü ise Türkçülerin Osmanlı düşmanlığına bağlayan bir yaklaşım, tarihsel süreçleri açıklamak yerine onları kimlik suçlamalarıyla mahkûm etmeye çalışmaktadır.

Türklerin Türklük bilinci modern milliyetçilikten çok daha eskidir. Türkler, İslam medeniyetinin yalnızca mensupları değil, onun siyasi, askerî ve kurumsal gelişiminde önemli rol oynayan topluluklardan biridir. Osmanlı döneminde Türk kimliğine ilgi duyan aydınlar, uzun süre bu ilgilerini devletin bekası ve siyasi bütünlüğü kaygısının gerisinde tutmuşlardır. Modern Türkçülük ise bu tarihsel birikimin, değişen dünya düzeni ve Osmanlı'nın yaşadığı çözülme karşısında siyasi bir düşünceye dönüşmesidir.

Yabancı Türkologların eserlerinden yararlanılması, bu düşüncenin yabancılar tarafından yönetildiğini göstermez. Moiz Kohen'in Yahudi kökeni, Türk milliyetçiliğinin tarihini açıklayan bir unsur değildir. Osmanlı yönetiminin politikalarını ve Türklüğe yaklaşımını eleştirmek de Osmanlı Devleti'ne düşmanlık sayılamaz.

Tarih, kimlikler üzerinden suçlu arayarak değil, olayları kendi şartları içinde değerlendirerek anlaşılır. Bir düşünce hareketini birkaç kişinin kökenine indirgemek, bir imparatorluğun çözülüşünü de yalnızca belirli kadroların ihanetine bağlamak tarihsel açıklama değildir. Bunlar, kanıtlanması gereken iddiaların yerine konulan kolaycı suçlamalardır.

Bu yazıları okurken öfkeden çok, bir tarihçi adına mahcubiyet duydum. Çünkü karşımızda sıradan bir sosyal medya yorumcusu değil, tarihçi unvanı taşıyan, üstelik profesörlük makamına ulaşmış bir akademisyen var. Bir tarihçiden beklenen, geçmişi kendi siyasi ve ideolojik kabullerine göre biçimlendirmek değil; tarihsel olayları belgeler, düşünceler ve dönemin koşulları üzerinden değerlendirmektir.

Oysa bu yazılarda tarihsel gerçeklerin yerini ideolojik kabuller, kanıtların yerini imalar, tarihsel açıklamanın yerini ise birbirini besleyen bir dizi safsata alıyor. Yazının bütününe bakıldığında, tarihsel bir tartışmayı derinleştirmekten çok sosyal medyada dikkat çekmeye elverişli iddialar üretmenin öne çıktığı izlenimi doğuyor. İdeolojik konumlanışın tarihsel değerlendirmenin önüne geçmesi, bir akademisyenin kaleminden çıktığında daha da düşündürücüdür.

Bir tarihçinin görevi, tarihi kendi ideolojisine uydurmak değil, kendi ideolojisini tarihsel gerçeklerin sınavından geçirmektir. Geçmişi peşin hükümlerle konuşturmak kolaydır; zor olan, belgelerin ve tarihsel gerçeklerin gösterdiği hakikatin karşısında kendi kabullerini sorgulayabilmektir. Tarihçinin itibarı, savunduğu düşüncenin gücünden önce, hakikate gösterdiği sadakatle ölçülür.

Kaynakça

• Akçura, Yusuf. Türk Yurdu, yıl 1, sayı 16, 1911, s. 488.

• Altan, Ebru. “Haçlı Seferleri ve Anadolu (1097–1190): Türkiye Selçukluları Tarihinde Haçlı Seferlerinin Yeri ve Önemi.” Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi, sayı 12, 2020.

• Devlet, Nadir. İsmail Gaspıralı: Unutturulan Türkçü, İslamcı, Modernist. İstanbul: Başlık Yayın Grubu, 2011.

• Döner, Şenay. Hünkâr İskelesi Antlaşması ve Osmanlı-Rus Münasebetleri (1832–1841). Doktora tezi, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, 2023.

• Eldem, Edhem. “Ottoman Financial Integration with Europe: Foreign Loans, the Ottoman Bank and the Ottoman Public Debt.” European Review, 13/3, 2005, s. 431–445.

• Halperin, Charles J. “The Kipchak Connection: The Ilkhans, the Mamluks and Ayn Jalut.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 63/2, 2000, s. 229–245.

• Kılıç, Murat. “Tekinalp.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 2019.

• Kütükoğlu, Mübahat S. “Baltalimanı Muahedesi.” TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt 5, 1992, s. 38–40.

• Oba, Ali Engin. Türk Milliyetçiliğinin Doğuşu. Ankara: İmge Kitabevi, 1995.

• Öğün, Süleyman Seyfi. Türk Politik Kültürü. İstanbul: Alfa, 2000.

• Özaydın, Abdülkerim. “Nizâmiye Medresesi.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 2007.

• Ülken, Hilmi Ziya. Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul: Ülken Yayınları, 4. baskı, 1994.

• Uçar, Fuat. Üç Tarz-ı Siyaset: Türkçülüğün Manifestosu (Osmanlıcılık–İslamcılık–Türkçülük). İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2. baskı, 2009.